Ba nhân vật lịch sử Việt Nam sinh năm Ất Dậu

 

1. Nguyễn Hoàng (Ất Dậu 1525 - Quý sửu 1613): Thuỷ tổ nhà Nguyễn, người góp công đầu trong việc mở mang bờ cõi tổ quốc vào miền Nam, con thứ hai Nguyễn Kim ( chức Hữu vệ điện tiền tướng quân, tước an thành hầu đời Lê Chiêu Tông). Sau khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê (Đinh hợi 1527), ông cùng cha theo phò tá vua Lê và lánh nạn ở Lào, được Nguyễn Ủ Dĩ (Thái phó của vua Lê, anh ruột mẹ ông) nuôi cho ăn học, luyện tập cung kiếm nhằm khôi phục nhà Lê.

 

Sau khi Nguyễn Kim chết, ông vẫn phục vụ dưới triều Nguyễn Ủ Dĩ, lập nhiều chiến công, được vua Lê phong tước Hạ khê hầu. Ông thân cầm quân đi đánh Mạc Phúc Hải (con trưởng Mạc Đăng Doanh), chém được tướng Trịnh Chí. Đến đời Lê Trung Tông, vì có nhiều quân công, ông được tiến phong Đoan quận công.

 

Sau khi anh ruột là Nguyễn Uông (tức Lãn quận công) bị Trịnh Kiểm hãm hại, cậu ruột là Nguyễn ủ Dĩ bàn với ông nên giả mắc tâm bệnh, cử chỉ thất thường để Trịnh Kiểm khỏi nghi ngờ. Mưu sĩ của Trịnh Kiểm khuyên Kiểm nên trừ ông đi. Có người nghe biết nói lại với ông. Ông lo sợ, cho người đến hỏi Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Trạng Trình không đáp và chỉ cảnh non bộ, bảo: Hoành sơn nhất đái, vạn đại dung thân (một dải núi ngang, có thể dung thân muôn đời). Sứ giả về thuật lại, Nguyễn Ủ Dĩ bàn là ông nên lánh mình vào Nam. Nguyễn Hoàng phải nhờ chị là bà Ngọc Bảo (vợ Trịnh Kiểm) nói với Kiểm, nên ông được vào trấn thủ Thuận Quảng.

 

Năm 1569, ông chính thức vào trấn thủ Thuận Hoá. Năm 1570, Trịnh Tùng (con Trịnh Kiểm) vào đánh úp nhằm tiêu diệt lực lượng non trẻ của ông nhưng bị ông đánh bại. Kể từ đó, hai họ Trịnh - Nguyễn trở nên thâm thù tuy trên danh nghĩa vẫn tôn thờ vua Lê và là họ hàng  con cô con cậu.

 

Trong đời ông, việc quân sự, nội trị, ngoại giao đều phát triển, nhân dân sống tương đối ấm no dù ở khu vực mới mở mang. Ông ở ngôi 56 năm, thọ 89 tuổi.

 

Nguyễn Hoàng là người đặt nền tảng cho việc mở mang bờ cõi vào phương Nam.

 

2. Đoàn Thị Điểm ( Ất Dậu 1705 - Bính dần 1746): Nữ sĩ, hiệu Hồng Hà nữ sĩ, con Đoàn Doãn Nghi và Võ Thị, em danh sĩ Đoàn Doãn Luân.

 

Tổ quán vốn ở xã Hiến Phạm, Huyện Văn Giang, xứ Bắc Ninh (tỉnh Bắc Ninh). Sau, bà và mẹ về ở với anh ở huyện Đường Hào, tỉnh Hải Dương.

 

Năm 16 tuổi,Thượng thư Lê Anh Tuấn muốn xin bà làm con nuôi để tiến vào làm phi tần trong cung. Nhưng chỉ ở đấy ít lâu thì bà xin về. Bà cùng với người anh cần cù học tập trở nên người sành văn chương.

  

Bà rất kén chồng. Khi cha mất, tuy đã 25 tuổi nhưng bà vẫn không đính hôn với ai. Mãn tang cha, có công tử làng Hoạch Trạch là Nhữ Đình Toản và Thượng thư ở làng Kim Lũ ân cần nhờ mối giạm hỏi, bà đều từ chối.

 

Người anh mất, bà đảm nhận gánh nặng gia đình. Bấy giờ, người làng Sài Trang, huyện Đường Hào có con gái tiến cung, đón bà vào cung ở dạy nàng cung tần ấy.

 

Năm 1739, trong nước loạn lạc, chợ An Bình và làng Mỹ Thử bị tàn phá, bà từ chức giáo thụ ở cung cấm, về ngụ ở xã Chương Dương dạy học.

 

Sau bà lập gia đình với tiến sĩ Nguyễn Kiều và mất năm 1746.

 

Tương truyền, chính bà đã phiên dịch khúc ngâm chinh phụ của Đặng Trần Côn. Sinh thời, bà giỏi văn chương, có nhiều thơ văn xướng hoạ nhưng phần lớn đều bị thất lạc. Duy chỉ còn Tục truyền kỳ cũng gọi là Truyền kỳ tân phả (để phân biệt với Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ).

 

Ngoài Chinh phụ ngâm, bà còn để lại cho hậu thế ba truyện khác: Hải khẩu linh từ, Vân cát thần nữ, An ấp liệt nữ.

 

Tượng đài Nguyễn Du

3. Nguyễn Du (Ất Dậu 1765 - Canh thìn 1820): Thi hào, tự Tố Như, hiệu Thanh Hiên và cùng một số biệt hiệu khác. Ông là con trai Xuân quận công Nguyễn Nghiễm và vợ là bà Trần Thị Tân, quê làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân trấn Nghệ An (nay là Hà Tĩnh) nhưng sinh ở Thăng Long.

 

Ông mồ côi cha lúc 10 tuổi và mẹ mất lúc ông mới 12 tuổi. Do vậy, ông phải sống nhờ nơi người anh cả cùng cha khác mẹ là Nguyễn Khản. Thời thế lúc bấy giờ có nhiều biến dộng, ông sống trong cảnh khốn khó nhưng vẫn kiên chí học tập, rèn luyện tài năng. Khi trưởng thành phải sống nhờ người anh vợ là danh sĩ Đoàn Nguyễn Tuấn ở Thái Bình.

 

Từ năm 1802, triều đình Gia Long vời ông ra làm quan, bổ làm tri huyện Phù Dung, rồi đổi làm tri phủ Thường Tín.

 

Năm 1805, ông thăng hàm Học sĩ điện đông các, rồi thăng Cần chánh điện học sĩ và được cử làm chánh sứ sang Trung Quốc (năm 1813). Đi sứ về, ông được thăng Hữu tham tri bộ lễ.

 

Đến năm 1820, ông lại được cử làm chánh sứ sang Trung Quốc lần nữa, nhưng ông chưa kịp đi thì bị bệnh mất ngày 10 - 8 âm lịch tại Huế, bốn năm sau mới cải táng ở quê nhà Tiên Điền.

 

Các tác phẩm chính của ông: Đoạn trường tân thanh (tức Truyện Kiều), ,Thanh Hiên thi tập, Nam Trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục. Thơ Nguyễn Du mang nhiều hình ảnh, dạt dào tình cảm, đầy thi tính trong cả thơ chữ Việt và thơ Chữ Hán.

 

Bài Độc tiểu thanh ký nói lên được tâm sự u uẩn của nhà thơ trong sự vô vàn của kiếp hệ luỵ nhân sinh (bản dịch):

Hồ Tây hoa kiểng giải gò hoang

Cửa hé trang thơ chạnh điếu nàng

Hận luống vương thêm hồn phấn đại

Tro chưa tàn hết nghiệp văn chương

Thanh thương khó hỏi oan chồng chất

Phong nhã đành chung nợ vấn vương

Rồi Tố Như này ba kỷ nữa

Trần gian ai kẻ sụt sùi thương!

 

Đặng Huy Giang